مهریه و قانون جدید مربوط به آن
مهریه و قانون جدید مربوط به آن
در سال 1405 یکی از بحث هایی که بسیار مورد توجه قرار گرفت تجدید نظر و اصلاحات مربوط به مقررات مهریه و نحوه اجرای محکویت های مالی بود.
در ماه های اخیر در مورد این خبر تیتر هایی با عناوین”مهریه فقط تا 14 عدد سکه “و”حبس برای محکومین مالی مهریه حذف شد” و… درفضای مجازی و رسانه ها دست به دست میشد؛اما اصل حقوقی آن متفاوت تر و دقیق و حساب شده تر از این تیترها است.
مجلس شورای اسلامی در تاریخ 1 شهریور ماه سال 1405بخشی از طرح اصلاحات موادی از قانون درباره نحوه اجرای محکومیت های مالی و قانون مدنی را به تصویب رساند.
در این مصوبه ،14 عدد سکه سقف ضمانت اجرای خاص مهریه اعلام شده است و همچنین برای محکومین مالی مهریه ،استفاده از نظارت سامانه های الکترونیکی مطرح شده و مورد توجه قرار گرفته است.
ابتدا به بحث مهریه ،حقوق زن نسبت به آن و مقررات قبلی که مربوط به مهریه وجود داشت، میپردازیم؛و سپس مصوبه جدید مجلس شورای اسلامی را مورد بررسی قرار خواهیم داد.
مهریه :
مهریه،مالی است که در زمان ازدواج،به عنوان حق مالی برای زن تعیین میشود.این مال تعیین شده میتواند سکه،وجه نقد ،طلا،ملک یا مالی باشد که از نظر قانون ،شرایط لازم را داشته باشد.
بر طبق ماده 1082 قانون مدنی که میگوید :به مجرد عقد،زن مالک مهریه میشود ومیتواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن انجام دهد؛مشخص ومحرز میشود که بر خلاف تصور عموم مردم مالکیتی که زن نسبت به مهریه دارد،ربطی به طلاق یا جدایی از همسرش ندارد و دو موضوع جدا از هم هستند.
این نکته مهم به این معناست که ،اگر برای مثال در عقدنامه برای زن 50 عدد سکه به عنوان مهریه تعیین شده است ،حق زن نسبت به این 50 عدد سکه از زمان انجام عقد ،شروع میشود.ولی این که زن چه زمانی بخواهد آن را مطالبه کند و مرد چه زمان آن را پرداخت کند،مبحث دیگری است.
زمان پرداخت مهریه؟
نحوه و زمان پرداخت مهریه به فاکتورهایی مانند نوع مهریه و توافق هنگام عقد بستگی دارد. گاهی مهریه عندالمطالبه تعیین میشد؛که به این معناست که زن میتواند مهریه خود را مطالبه کند و مرد نیز باید آن را پرداخت کند.مگر اینکه شرایط قانونی دیگری مانند اثبات اعسار یا تقسیط دین مطرح بشود.
همچنین ممکن است مهریه عندالاستطاعه تعیین شده باشد؛به این معنا که ،توانایی مالی مرد اهمیت پیدا میکند وبرای مطالبه و پرداخت مهریه به استطاعت مالی زوج توجه میشود.
در نتیجه ،اینگونه نیست که اگر در عقدنامه برای مثال 50 عدد سکه به عنوان مهریه تعیین شده باشد ،زوج باید 50سکه را به طور یک جا پرداخت کند بلکه دادگاه با در نظر گرفتن شرایط و توان مالی زوج، مقررات اعسار و تقسیط را اعمال میکند.
همچنین ،اگر مهریه وجه نقد تعیین شده باشد،درماده 1082 قانون مدنی مقررات مربوط به حفظ ارزش پول مطرح شده است، که برای نحوه محاسبه مهریه وجه نقد ،پیش بینی شده است.
آیا زن برای مطالبه مهریه خود حتما باید از زوج طلاق بگیرد؟
در پاسخ باید گفت:خیر؛این اشتباه ممکن است هنوز هم در تصور بخشی از مردم وجود داشته باشد که زوجه برای دریافت مهریه خود باید طلاق بگیرد.
اما،مهریه یک حق مالی مستقل برای زن است و مطالبه این حق ربطی به طلاق ندارد.زن میتواند و این حق را دارد که در عین ادامه زندگی مشترک با همسرخود مهریه خود را مطالبه کند.
البته مهریه آثار حقوقی مختلفی در شرایط مختلف دارد.برای مثال،در ماده1085 قانون مدنی آمده است که ،در صورتی که مهر حال باشد و شرایط قانونی آن وجود داشته باشد،زن این حق را دارد که تا زمان دریافت مهریه خود از انجام برخی وظایفی در قبال همسر خود دارد،خودداری کند.البته اجرای این حق،قواعدی دارد و نباید آن را به طور مطلق،تفسیرو معنا کرد.
دیوان عالی کشور،در رای وحدت رویه شماره 708،به این موضوع پرداخته که تقسیط مهریه به دلیل اعسار زوج،سبب سقوط حق حبس زوجه نمیشود .به این معنا که زوجه میتواند با استناد به ماده 1085 قانون مدنی از انجام برخی از وظایف زناشویی خود صرف نظر کند،البته اگر شرایط آن فراهم بود و حتما حق حبس را داشته باشد.یعنی تقسیط مهریه سبب سقوط حق حبس زوجه نمیشود.
قانون مهریه پیش از اصلاحات سال 1405 به چه شکل بود؟
یکی از مهم ترین مقرراتی که به آن استناد میشد،ماده 22 قانون حمایت خانواده مصوب سال 1391 است ؛که بر طبق این ماده ،اگر میزان مهریه تعیین شده تا سقف110 عدد سکه باشد،مقررات مربوط به اجرای محکومیت های مالی اعمال میشد ؛اما در صورتی که میزان مهریه تعیین شده از سقف 110 عدد سکه بیشتر میبود، برای مازاد آن توانایی مالی زوج مورد توجه قرار میگرفت.
این مقرره گاهی به اشتباه اینگونه تفسیر میشد که قانون فقط 110 عدد سکه برای مهریه را قبول دارد.در حالی 110 سکه سقف مهریه نبود؛زوجین میتوانستند هر میزان مهریه ای که در نظر داشتند و از نظر قانونی معتبر بود را در عقدنامه خود تعیین کنند.
110 عدد سکه ای که در نظر گرفته شد بود بیشتر ،بیانگر سقف میزان مهریه ای بود که ضمانت اجرای قانونی و امکان اعمال مقررات مربوط به حبس محکومین مالی ،بود ؛به این معنی که این ضمانت اجرا و مقررات مربوط به حبس محکومین مالی مهریه ،دیگر شامل مازاد این تعداد سکه نمیشد .
سوال؟اگر مهریه برای مثال 500 عدد سکه باشد ،زن مالک هر 500 سکه است؟
اگر 500 عدد سکه به عنوان مهریه زوجه به طور صحیح در عقدنامه تعیین شده باشد،زن نسبت به آن مهریه مقرر حق دارد؛اما نباید آن را با “ضمانت اجرای وصول مهریه”یکی دانست.
به این معنا که قانون،برای وصولی بخشی از این حق ،ضمانت اجرای شدید تری را در نظر گرفته است؛اما این به معنای از بین رفتن حق زوجه از مازاد مقدار تعیین شده نیست.
به بیان دیگر میتوانیم دو سوال مطرح کنیم:
سوال اول:زن چقدر مهریه دارد؟
سوال دوم:قانون برای مجبور کردن مرد برای پرداخت مهریه چه ابزارهایی را در اختیار زن قرار داده است؟
قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی مصوب سال 1394یکی ازقوانین مهم در ارتباط با این مبحث است.بر طبق ماده 3 این قانون،اگر محکوم به از راه های قانونی قابل وصول کردن نباشد ،در شرایط مقرر شده و با درخواست محکوم له،امکان حبس محکوم علیه،پیش بینی شده بود.
در پرونده های مربوط به مهریه نیز،همین مقرره سبب شد تا در صوورت وجود شرایط قانونی آن،حبس محکوم مالی مهریه ،مطرح و مورد بررسی قرار گیرد.
از سوی دیگر،اگر زوج توانایی پرداخت مهریه را نداشته باشد،میتواند مطابق قواعد اعسار،ناتوانی خود در پرداخت مهریه را در دادگاه مطرح و در صورت اثبات و قابل قبول بودن ،پرداخت دین را به صورت اقساط انجام دهد.
پس این تصور هم که اگر مرد مهریه را پرداخت نکند حتما زندانی میشود هم تصور اشتباهی است.
مهم ترین تغییر پیشنهادی در سال 1405 چه بود؟
موضوع اصلی مصوبه مجلس شورای اسلامی در سال 1405،نوع برخورد با محکومان مالی و به طور خاص در بحث مهریه است.
نمایندگان مجلس شورای اسلامی ،در نشست اول شهریور ماه سال 1405،ماده ای را به تصویب رساندند که ،طبق آن هفت تبصره به ماده 3 قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی اضافه میشود.
در متن این مصوبه،”حبس”هم میتواند شامل زندانی کردن محکوم باشد و یا محدودیت با استفاده از نظارت سامانه های الکترونیکی باشد.
اما مهم ترین بخش مربوط به مهریه ،تبصره چهارم این ماده است که بر اساس متن مصوب مجلس شورای اسلامی ،در مواردی مانند مهریه ،که محکوم علیه در برابر دین،مالی دریافت نکرده است ،اصل بر این است که از نظارت سامانه های الکترونیکی استفاده شود.
نکته قابل توجه در متن مصوبه جدید این است که اگر مهریه در زمان وقوع عقد تا 14 سکه تمام بهار آزادی و یا معادل آن باشد،وصول کردن آن مشمول ماده 3 قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی خواهد شد،اما اگر میزان مهریه از این مقدار بیشتر باشد،نسبت به پرداخت مازاد آن باید استطاعت و توان مالی مرد در نظر گرفته شود.
پس آیا سقف مهریه تا 14 سکه اعلام شده است؟
خیر؛در متن مصوب مجلس ،نیامده که زن فقط میتواند تا سقف 14 سکه مهریه بخواهد و همچنین نگفته است که مهریه بالا تراز 14 سکه ،باطل است.
یعنی نمیگوید که برای مثال اگر میزان مهریه زن 50 عدد سکه تعیین شده باشد زن تنها برای دریافت 14 عدد آن حق دارد و باقی آن باطل است.
بلکه،دقیقا درباره مهریه های بیشتر از 14 عدد سکه صحبت میکند و میگوید که برای مازاد این تعداد تعیین شده ،توانایی واستطاعت زوج مورد اهمیت است.
بنابراین این تیتر که “سقف مهریه 14 سکه شد”کاملا اشتباه است و تیتر درست این است که،”ضمانت اجرای مهریه درمصوبه جدید مجلس شورای سلامی ،از 110 سکه به 14 سکه کاهش پیداکرده و برای مهریه های بیشتر از این سقف استطاعت مالی زوج مطرح است.”
البته این نکته بسیار قابل اهمیت است که این قاعده به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده ،اما هنوز تبدیل به قانون لازم الاجرا نشده است.
آیا مرد دیگر بابت مهریه به زندان نمیرود؟
در مصوبه جدید مجلس ،رویکرد متفاوتی نسبت به حبس و زندان برای محکومین مالی به خصوص در بحث مهریه اتخاذ شده است اما این به این معنا نیست که حبس دیگر برای محکوم مالی مهریه به طور کامل حذف خواهد شد.
در متن مصوبه جدید،به جای نگهداری شخص در زندان استفاده از نظارت سامانه های الکترونیکی ،به تصویب رسیده است.
به بیان دیگر،هدف ازین مصوبه مجلس این است که شخص محکوم مالی ،به جای اینکه در زندان باشد ،برای او یک محدوده و شرایط خاص تعریف شود وتحت نظارت الکترونیکی باشد.
اما این موضوع به معنی بخشیدن مهریه نیست.
اگر پابند یا نظارت سامانه الکترونیکی ،همچنان در قانون نهایی باقی بماند،تنها یک شیوه ضمانت اجرای قانونی است و اصل ماجرا که پرداخت مهریه است را از بین نمیبرد.
برای مثال اگر شخصی باید 50 عدد سکه برای مهریه پرداخت کند ،استفاده از پابند الکترونیکی ،به این معنا نیست که مهریه بخشیده شده یا تنها باید 14 سکه از آن را پرداخت کند.
نقش پابند الکترونیکی چیست؟
طبق متن مصوبه مجلس،نظارت الکترونیکی بر محکومان ،جایگزین نگهداری آنها درزندان است.طبق این نظارت ،فرد باید در یک محدوده که برای او تعیین میشود که شامل محل سکونت و اشتغال است،مقررات را رعایت کند.در صورتی که فرد از محدوده معین خارج شود یا سامانه نظارت الکترونیکی را غیر فعال سازد ،موضوع سریعا به مرجع قضایی اعلام خواهد شد.
مراحل تشدید کننده ای که در صورت نقض مقررات در مصوبه پیش بینی شده است چیست؟
در مرتبه اول،یک ماه نگهداری در زندان ،در صورت تکرار و برای بار دوم،دوماه نگهداری در زندان و در صورت تکرار برای بار سوم،امکان تبدیل نظارت الکترونیکی به نگهداری در زندان ،در نظر گرفته شده است.
بنابراین پابند و نظارت الکترونیکی به معنی آزادی بدون شرط نیست.
مهریه های بیش از 14 عدد سکه چه خواهند شد؟
طبق مصوبه جدید مجلس شورای اسلامی،در مهریه های بیش از 14 سکه ،توان و استطاعت مالی زوج اهمیت دارد.این مصوبه به این معنا نیست که برای مثال اگر مهریه زوجه 100 سکه باشد تنها 14 سکه آن قابل مطالبه است. بلکه برای بیش از 14 سکه توانایی مالی زوج،مورد اهمیت است.
اما اگر زوج توانایی مالی داشته باشد،همچنان امکان مطالبه و وصول مهریه توسط زوجه وجود خواهد داشت.
همچنین این نکته نیز در مصوبه جدید مطرح شده است که در صورت تغییر در وضع استطاعت مالی زوج ،امکان رسیدگی مجدد به توانایی مالی او،وجود خواهد داشت.
این مساله از این جهت قابل اهمیت است که ،ممکن است زوج در زمان رسیدگی توانایی پرداخت مازاد مهریه را نداشته باشد اما بعدها شرایط مالی او تغییر کن و بتواند مازاد مهریه را پرداخت کند.
آیا امکان توقیف اموال و دارایی مرد برای پرداخت مهریه ،امکان دارد؟
بله؛این مساله،با تغییر ضمانت اجرای حبس،تغییری نکرده و همچنان دارای اهمیت است.
در قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی ،اصل براین است که برای وصول محکوم به اموال محکوم علیه شناسایی و در صورتی که ممکن باشد توقیف خواهد شد.
بنابراین،تغییر مقررات مربوط مربوط به حبس ،تغییری در امکان توقیف اموال ایجاد نمیکند.
در مصوبه جدید مجلس نیز،بر توسعه و به روزرسانی سامانه های استعلام مالی و امکان دسترسی مراجع قضایی و اجرای ثبت به اطلاعات مربوط به اموال و دارایی های افراد توجه ویژه ایی شده است.
اگر مرد واقعا توانایی مالی نداشته باشد چه میشود؟
در چنین شرایطی بحث اعسار مطرح میشود.اعسار در معنای ساده یعنی شخص توانایی پرداخت دین خود را به شکل مقررشده نداشته باشد.
دادگاه شرایط مالی شخص را بررسی میکند تا درباره نحوه پرداخت دین تصمیم گیری کند؛که اگراعسار پذیرفته شود،دین خود را به صورت اقساطی پرداخت خواهد کرد.البته این شرایط اقساطی همیشه ثابت نخواهد بودو قابل تغییر نیز هست.
سرنوشت پرونده هایی که پیش از قانون جدید تشکیل شده اند چه خواهد شد؟
در متن مصوبه جدید مجلس آمده است که ،در پرونده های مربوط به مهریه که پیش از لازم الاجرا شدن این مصوبه مجلس ،تشکیل شده اند نیز در شرایط خاصی ،قابل اعمال خواهد بود.
به خصوص در پرونده هایی که قبل از لازم الاجرا شدن مصوبه مجلس ،زوج 14 عدد سکه مهریه را پرداخت کرده باشد.
اما نکته دارای اهمیت این است که نباید مصوبه ی مجلس را تا زمانی که تمام مراحل نهایی خود را طی نکرده است ومتن نهایی قانون منتشر نشده است ،به طور قطعی درباره نحوه اجرای آن در پرونده حال حاضر ،اظهار نظر کرد.
آیا مصوبه جدید مجلس درارتباط با مهریه لازم الاجرااست؟
خیر؛مجلس در یکم شهریور ماه سال 1405 ،اصلاحات مربوط به مهریه را به تصویب رسانده است.مصوبه ،پس از تصویب باید مراحل بعدی را نیز ازجمله:بررسی شورای نگهبان ،ابلاغ قوه اجرایی و انتشار رسمی را پشت سر بگذارد.بنابران مصوبه جدید مجلس در رابطه با مهریه،هنوز به مرحله لازم الاجرا نرسیده است و فقط ابلاغ شده است .
تفاوت قانون قبلی مهریه و مصوبه جدید در رابطه با مهریه:
1.در قانون قبلی مربوط به مهریه ،تا سقف 110 سکه برای مهریه ،دارای ضمانت اجرا بود؛اما در مصوبه جدید مجلس میزان مهریه ای که ضمانت اجرا دارد،به 14 عدد سکه کاهش یافته است.
(همانطور که گفته شد ،14 عدد سکه یا مهریه به ارزش 14 عدد سکه تمام بهار آزادی ،به معنی سقف مهریه نیست.)
2.در مصوبه جدید ،استفاده از سامانه های نظارت الکترنیکی ،بسیار مورد توجه قرار گرفته است که جایگزین نگهداری محکومان مالی مهریه در زندان ها است.
3.در مورد پرداخت مازاد 13 عدد سکه برای مهریه استطاعت و توانایی مالی زوج ،مورد بررسی قرار خواهد گرفت و تعیین میشود.
قانون جدید مهریه برای کسانی که قصد ازدواج دارند:
این تغییرات در قانون تنها برای زنانی که امروز درگیر پرونده های قضایی هستند تا مهریه خود را وصول کنند دارای اهمیت نیست؛ بلکه اهمیت بسزایی برای افرادی که میخواهند ازدواج کنند دارد؛از این جهت دارای اهمیت است که زوجین باید در تعیین نوع مهریه و میزا آن دقیقتر بررسی کنند.
این مساله از این نظر دارای اهمیت است که ،درست است که گفته شد سقف مهریه تا 14 عدد سکه نیست و زوجین میتوانند تا بیشتر از این تعداد را معین کنند اما به این معنی هم نیست که مهریه با رقم های سنگین همواره امکان وصول سریع و کامل آن را دارد.
پس باید به نکاتی در زمان عقد توجه داشت:شرایط پرداخت،نوع مهریه و وضعیت مالی زوج.
آیا نوع مهریه اهمیتی دارد؟
بله؛مهریه تعییین شده در زمان عقد میتواند سکه،ملک،وجه نقد یا مال دیگری باشد؛این تغییراتی که برای مهریه اعمال شده است مربوط به مهریه هایی است که سکه تعیین کرده اند ؛در نتیجه نباید این تصور را ایجاد کند که تمامی پرونده های مربوط به مهریه تحت شعاع قرار خواهد رفت.
برای مثال ،وقتی مهریه تعیین شده برای زوجه یک ملک مشخصی باشد،موضوعاتی مانند مالکیت زوج،امکان انتقال رسمی ملک و وضعیت ثبتی مطرح میشود.
اگر زوج پیش از مطالبه مهریه اموال خود را به شخص دیگری منتقل کند چه خواهد شد؟
کاهش ضمانت اجرای حبس و اهمیت پیدا کردن سامانه های نطارت الکترونیکی ،به معنای این نیست که شخص برای فرار از پرداخت دین خود،میتواند اموال خود را به شخص دیگری انتقال دهد و بدون اینکه اینکار برای او عواقب حقوقی داشته باشد ،از بار مسولیت مالی خود فرار کند؛بلکه انتقال اموال خود به شخص دیگر به منظور فرار از پرداخت دین،آثار حقوقی و حتی کیفری به دنبال خواهد داشت.
البته این مساله که انتقال مالکیت به منظور فرار از پرداخت دین یا یک معامله عادی بوده است ،موضوعی است قضایی که دادگاه باید در مورد آن اظهارنظر کند.
برای مطالبه مهریه از کجا باید شروع و اقدام کرد؟
برای مطالبه مهریه که حق قانونی زن است باید از مسیر قانونی آن اقدام شود.در مواردی نیز امکان اقدام ازطریق اجرای ثبتی وجود دارد ولی در برخی شرایط نیز باید از طریق دادگاه این درخواست مطرح شود.
انتخاب یکی از این دو روش بستگی به وضعیت پرونده و هدف شخص دارد.
برای مثال ،اگر هدف شناسایی و توقیف یک مال مشخص باشد ،نحوه اقدام میتواند با پرونده ای که زوج هیچ مال قابل شناسایی ندارد متفاوت باشد.
نکته مهمی که باید به آن توجه شود این است که ،قبل از هر اقدامی اطلاعات مربوط به دارایی و امال زوج جمع آوری شود.مثلا اطلاعات مربوط به مالکیت ملک ،خوردو و سایر دارایی هایی که به شکل قانونی قابل شناسایی باشند.
البته اینکه کدام اموال از نظر قانونی قابل توقیف است ،برعهده مرجع اجرای حکم است و بر طبق مقررات مربوطه انجام خواهد شد.
در چه صورت به وکیل نیاز داریم؟
داشتن وکیل در همه پرونده های مربوط به مهریه الزامی نیست ؛اما پرونده هایی که مساله اعسار،تقسیط،انتقال اموال،اختلاف درباره ی توانایی مالی زوج در آنها مطرح میشود و دارای پیچیدگی است ،داشتن وکیل و یا حتی مشاوره ی حقوقی میتواند روند پرونده را بهتر و عادلانه تر پیش ببرد.
نتیجه و جمع بندی نهایی:
جهت اقدام برای مطالبه و وصول مهریه ،جدای از توجه به تمرکز بر مقدار 14 عدد سکه ،باید ابتدا سند ازدواج و نوع مهریه خود را مورد بررسی قرار دهید؛از مسیر قانونی مناسب (دادگاه یا اجرای ثبتی)،اقدام به این کار کنید؛ در صورت وجود اختلاف و شبهه برسر دارایی ها یا توان مالی زوج ،موضوع را از طرق قانونی پیگیری کنید.
از سوی دیگر ،مردی که توانایی مالی برای پرداخت مهریه را ندارد،با تغییراتی که در قانون به وجود آمده تعهد او از بین رفته یا میتواند از آن فرار کند.بلکه تغییر ضمانت اجرا یا تغییر در سقف آن،سبب بخشیده شدن دین و عدم پرداخت آن
نخواهد شد.
در پایان،صحیح ترین برداشتی که از این اصلاحاتمیتوان کرد این است که قانونگذار در حال تغییر شیوه ی اجرای تعهد مهریه است نه اینکه بخواهد اصل این تعهد را حذف کند.بنابراین تا زمان اجرایی شدن این قانون و بررسی دقیق آثار و شرایط آن بهتر است ،هر پرونده را با شرایط خاص خود مورد بررسی قرار دهیم.
